آب دريا را اگر نتوان کشيد                                   هم به قدر تشنگي بايد چشيد

در قرون اوليه پس از اسلام، دانشمنداني که با بهره گرفتن از سرچشمه فياض وحي و حکمت الهي، شايسته نام حکيم و محقق باشند کم نيستند؛ از جمله مي توان به معلم ثاني، ابونصر فارابي، امام محمد غزالي، فخررازي و ...

اشاره کرد که نمونه برجسته دانشمندان و حکماي ايراني اند. ليکن در اين ميان؛ بوعلي سينا که خود داراي حکمتي متعالي و به فرموده بنيانگذار جمهوري اسلامي در سيال بودن ذهن (تند ذهني) و تيز هوشي، همتا و نظير نداشت، نمونه برجسته آنان است.

البته تاريخ شاهد خوب و زنده اي است که نشان مي دهد اصلي ترين رمز جاودانگي انسانهايي مانند بوعلي مأنوس بودن آنان با حکمت اسلامي و الهي است و همچنين پيوند وحي و فطرت است که در حل مشکل ترين مسايل، بوعلي را مشتاقانه و متواضعانه بر آن مي دارد سر بر آستان مفتاح فتوحها سايد و پس از تابش جلوه هاي الهي، چنان به وجد آيد که هيچ حظّ و هيچ لذّتي را بالاتر و بهتر از آن نداند.

او تربيت يافته مکتبي است که از بشر انسان مي سازد، انساني که مي تواند بار امانت را به دوش بگيرد. قدرت، صنعت، تکنيک هاي پيشرفته و علم براي او غرور نمي آفريند که وظيفه مي سازد تا در فراسوي زمان مشعلي باشد فروزان و جاويد براي همه جوامعي که نيازمند واقعي پيشرفت و تعالي اند.

او نه تنها طبيب جسم است که حکيم حاذق روح و جان است. کنجکاوي و حقيقت طلبي بوعلي به افکار تشنه و سردرگم زمان، حرکت و جهت آموخت و زنجيرهاي اسارت را پاره کرد.

او تنها طبيب و حکيم نيست که فقيه زمان خود نيز هست و تاريخ گواهي مي دهد که در حل مسائل فقهي نيز سرآمد و آگاه بود. او عالمي است که انسانها از ديدار او به ياد حق مي افتند و در او پايبند نمي شوند و او را بت نمي سازند.

او فيلسوف است اما نه از زمره مدّعيان بي عملي که به لفاظّي پرداخته اند، بل از نادر انسانهاي کم نظير تاريخ است که عقل و خرد را عصاي وحي و فطرت مي داند و عصا را اصل قراردادن تکيه بر پاي چوبين کردن.

او موسيقي مي داند و موسيقي مي شناسد اما نه از جمله موسيقي دانان و موسيقي شناساني که انسان را از عظمت هستي غافل کنند و از طبيعت و فطرت خود دور سازند، بل انسان کم بديلي که عظمت هستي را ديده است و دنيا را در ميان هستي تماشا کرده است و به پيروي از مکتب حيات بخش اسلام، معتقد است که استفاده از مواهب طبيعت، نعمت هاي خدادادي و لذت هاي حلال  نه تنها جايز است، بل سبب مي شود انجام امور ديگر نيز بهتر صورت پذيرد.

رساله او در باب موسيقي نيز بر همين اساس است و پرده بندي سازهاي ايراني براي اولين بار به شکل علمي نيز محصول طبيعي غور او در موسيقي است. روح و جوهر موسيقي او را مي توان در شعر زيباي عطّار در منطق الطّير جستجو کرد که الهام گرفته از تعاليم روح نواز و انسان ساز اسلام است، آنجا که مي گويد:

خه خه اي موسبچه موسي صفت

خيز و موسيقار زن در معرفت

کرد از جان مرد موسيقي شناس

لحن موسيقي زخلقت اقتباس

همچو موسي ديده اي آتش زدور

لاجرم موسبچه بر کوه طور

هم زفرعون بهيي دور شو

هم به ميقات آي و مرغ طور شو

پس کلام بي زبان و بي خروش

فهم کن بي عقل و بشنو ني به گوش

او در معرفت نفس، در تهذيب اخلاق، در تدبير منزل، در سياست مدت و ... جلودار و سرآمد به نحوي که اشارت به آن هم در حوصله اين مقال نيست.